Dominicus Gent

Viering van zondag 11 oktober 2026 

Actief pluralisme

 

Goedemorgen en welkom aan allen die, hier of via het scherm, samen met ons tijd maken. Tijd om stil te staan, om te horen, te voelen en na te denken over wat ons drijft als mens. We komen samen rond Jezus van Nazareth, die de woorden van Tora belichaamde. We komen samen onder het licht van de Ene, de bron van waaruit Jezus leefde. Daarom steken wij, van week tot week, de Paaskaars aan.

We zijn zoekers, mensen op weg naar een beter leven voor elke mens, naar een land waar we gelijken zijn. Waar is de broeder en zuster die ons nodig heeft?

 

Lied: Hier wordt het land gezocht

Hier wordt het land gezocht
waar wij gelijken zijn,
niemand apart en geen
kleuren die minder zijn.

Hier wordt de tijd verhaast
dat wij elkaar verstaan, –
handen die wenken en
ogen die opengaan.

Hier wordt de Stem gehoord
die nog niet klinken mag:
mensen die hopen op
ooit hun bevrijdingsdag.

Hier staat een tafel waar
aan ons wordt voorgedaan,
hoe wij genezen van
heersen en misverstaan.

Hier is het woord van Hem
die ons geschapen heeft:
‘Waar is je broeder,
de mens die jou nodig heeft?’

T: Jan van Opbergen M: Jaap Geraedts

 

Inleiding op de lezing

Dit is een viering in een reeks over actief pluralisme. Enkele weken geleden laaide het debat over de hoofddoek in het provinciaal onderwijs weer op. Uit onderzoek blijkt dat homofobie weer toeneemt, zowel bij een gedeelte van de allochtone als bij de autochtone gemeenschappen. En wat te denken over rechtse politici, zoals Vance, die openlijk het christendom weer binnenbrengt in Trumps’ verhaal van ‘eigen volk eerst’?

Actief pluralisme leert mensen in dialoog en via gedeelde ervaringen, om te gaan met de onvermijdelijke diversiteit van culturen en godsdiensten. Het staat voor een samenleving die ruimte biedt aan uiteenlopende levens- en wereldbeschouwingen, die actief kunnen worden uitgedragen, maar die nooit aan anderen mogen opgedrongen worden.

Kunnen wij als gelovigen een bijdrage leveren aan dat gesprek? Want evident is het gesprek tussen al die verschillende standpunten niet.

De bijbel, van de Hebreeuwse bijbel tot diep in het Nieuwe Testament, laat een kritische stem klinken. Niet alleen kritisch tegen ‘de anderen, die er andere goden op nahouden, maar ook kritisch tegenover de eigen opvattingen.

 

Lezing Exodus 32 (vertaling Huub Oosterhuis)

JHWH sprak tot Mozes:
Ga opwaarts naar Mij, de berg op en wees daar.
Ik zal jou geven platen van steen, de Tora, de opdracht die ik geschreven heb om hen te onderwijzen.
Mozes ging opwaarts, de berg op. Hij was op de berg veertig dagen en veertig nachten.
Ondertussen zag het volk dat Mozes maar weg bleef.
Zij kwamen rondom Aaron bijeen en ze zeiden tot hem:
Sta op, maak goden voor ons die gaan, voor ons aangezicht uit. Want deze Mozes, de man die ons deed gaan uit het land Egypte, opwaarts, wij weten niet wat er met hem is gebeurd.
Aaron sprak tot hen: Ruk de gouden ringen uit de oren van je vrouwen, je zonen en je dochters en breng ze naar mij.
Zij rukten de gouden ringen uit hun oren, heel het volk, en brachten die naar Aaron.
Hij nam ze aan, uit hun hand, deed ze in een gietvorm en maakte er een gegoten stierkalf van.
Zij zeiden: Dit zijn jouw goden, die jou deden gaan uit het land Egypte, opwaarts.
Aaron zag het aan en zei: Morgen zal er een feest zijn voor JHWH.
De volgende dag ging het volk zitten om te eten en te drinken, zij stonden op om te dansen en te zingen, een orgie.
Toen Mozes het legerkamp naderde zag hij het stierkalf, hij zag reidansen. Hij smeet de platen uit zijn handen in stukken.
Mozes zag hoe bandeloos het was, het volk, hoe Aaron ze losgelaten had.

 

De kritische bijbelse stem

De bijbel weet: er leeft in mensen een diepe hunkering naar verbinding. Wij willen iets gemeenschappelijks delen, bij een groep horen, bij iets dat groter is dan onszelf. Dat kan op heel veel verschillende manieren vorm krijgen: in gelovige bijeenkomsten, in feesten en festivals, via consumeren wat anderen consumeren, via deelname aan politieke groeperingen… Maar de bijbel laat over die hunkering naar groepsvorming een zeer kritisch geluid horen.

In het verhaal is het crisis. Mozes blijft veel te lang weg, de mensen willen een houvast. En dan maken zij, onder leiding van priester Aaron, een gouden stierenkalf, symbool van potentie en macht van de sterkste. Een beeld, gemaakt uit het goud dat ze geroofd hebben toen ze Egypte verlieten, oorlogsbuit dus. Rond dit gouden beeld feesten ze: eten, drinken, zingen en dansen. Het geeft hen identiteit, samenhorigheid, trots en plezier. Bovendien zeggen ze: dit is de god die ons bevrijd heeft!

Het verhaal oordeelt scherp: dit is religieuze misleidende taal uit de mond van het volk en van de leider Aaron, het zijn misleidende rituelen. Het is verkeerd om zo in te spelen op verlangens naar verbondenheid.

Het mechanisme is van alle tijden, vandaag zijn het Vance, Trump, het Afd in Duitsland. Meesterlijk bespelen zij de hunkering naar gemeenschap. Deze leiders trekken echter hiërarchische cirkels, met het eigen volk op een piëdestal en daar rond,in een tweede cirkel, de rest. Puur racisme,puur discriminatie, waarvan zij zeggen : “Dit is de vaderlandsliefde die ons zal bevrijden.”. Het is zo verleidelijk. Het is van alle tijden.

Diametraal daartegenover stelt de bijbel iets anders, namelijk de gemeenschappelijke dienst aan JHWH. Wat heeft die JHWH te bieden? Geen beeld, geen feest, alleen tien richtlijnen, tien woorden met als rode draad: de grote zal de kleine dienen. Woorden van kritiek tegen hebzucht, macht en potentie. Het zijn woorden die je moet doen. En het doen van deze Tora-woorden , dat is dienst aan JHWH, dat is gods-dienst. Zo blijf je trouw aan jouw bevrijder. Zo vergeet je niet dat je ook zelf uit het land van benauwdheid bent gered. Die woorden doen, dat maakt leven tot echt samenleven en tot een echt feest.
Vanuit de Hebreeuwse bijbel loopt tot diep in het nieuwe testament, een rode draad van ongehoorde zelfkritiek. Een stem, die de loop van het gewone leven verstoort met ongelegen vragen. Fundamentele vragen over wat er ten diepste toe doet. Vragen én opdrachten, te midden van plezier en dans en gezang. Die bijbelse stem velt ook een oordeel over leiders, over politici die liever vasthouden aan het comfortabele recht van de sterkste, of de ‘trots op onze eigen cultuur, ons christelijke land, ons christelijk Europa, dat we het liefst van vreemde besmetting vrijhouden. “

Deze kritiek op de neiging van mensen om van God een verlengstuk van henzelf te maken, of een verlengstuk van macht, deze ontmaskering is de kern van bijbels geloof. Wij allemaal neigen wel eens naar ‘afgodendienst’, het is ons niet vreemd, het zit in ons. Wat zetten wij niet allemaal op een piëdestal in ons leven, terwijl wij diep in onszelf weten dat het ons en anderen niet vervult.
Het verhaal van vandaag is een waarschuwing voor onszelf. Het zet aan tot bescheidenheid. Ik denk dat het deze kritische stem vanuit onze traditie is die wij als gelovigen in een pluralistisch debat kunnen herkennen en actief inbrengen. Daarmee vinden we aansluiting bij ongelovigen of andersgelovigen wanneer zij misleidende aspecten van godsdiensten onder kritiek stellen.

Zelf heb ik gedurende mijn loopbaan 20 jaar gewerkt in 4 scholen van het gemeenschapsonderwijs. Een pluralistische omgeving waarin atheïstische stemmen – ook vanuit de loge- soms luid klonken. Ik werd daar regelmatig geconfronteerd met wat de kerk, of de paus ‘weer eens had gezegd’. Soms werd ik openlijk aangevallen, soms deed men smalend over mijn vak godsdienst. Dat vond ik onaangenaam. Maar ik heb veel geleerd van de ongelooflijk open manier van spreken onder collega’s. Je werd uitgedaagd om je gedacht te zeggen en uitgedaagd om van mening te verschillen. Die openheid heeft mij gevoeliger gemaakt voor de pretentie in kerkelijke kringen, én voor mijn eigen vanzelfsprekendheden. Ik leerde er ook moediger spreken. Ik ontdekte bondgenoten bij atheïsten, door mij te engageren in projectweken, in vrijwillige inzet buiten de schooluren. Ik ervaarde dat wederzijdse vooroordelen dan doorbroken konden worden. Ook al bleef een vrijzinnige collega zeggen: “’t Is toch spijtig, dat gij geen zedenleer geeft.”

Ik had op één school ook een collega protestantse godsdienst. Hij gedroeg zich als een schim, meed elk contact met mij en met andere collega’s. Pas jaren later besefte ik wie Andras Pandy was, en welke gruwelijke moorden hij had gepleegd. Wat betekent actief pluralisme in confrontatie met ‘het kwade’ in mensen?

Wat betekent actief pluralisme in confrontatie met machtswellust? Eergisteren hoorde ik tot mijn verbijstering, dat Trump het internationaal Strafhof in Den Haag wil blokkeren, o.a. nadat Navi Pillay de nobelprijs voor de vrede heeft gekregen.
Wat betekent actief pluralisme in confrontatie met onverschilligheid voor onrecht?
In veel situaties in ons eigen dagelijks leven kan die bijbelse stem wel aansluiting vinden bij bepaalde kritieken van atheïsten. Grenzen tussen gelovigen en ongelovigen vervagen zodra er sprake is van gemeenschappelijke barmhartigheid en inzet voor rechtvaardigheid en waardigheid van mensen. Ingrid zal daar verder op ingaan.

Maar laten we eerst zingen. Niet rond een gouden stierenkalf, maar rond de vragen: hoe vinden de mensen de weg naar het leven? Waar zou de poort van de wijsheid staan?

 

Lied : Hoe vinden mensen de weg naar het leven?

Hoe vinden mensen de weg naar het leven?
Waar zou de poort van de wijsheid staan?
Waar zijn de dromers van dromen gebleven?
Waar zijn de dingen die niet vergaan?

Haastig en vol zijn vandaag onze wegen,
breed uitgemeten en recht gebaand.
Tijd is te duur om wat trager te leven.
Haast is geboden, dus blijf niet staan.

Overal rijzen de toverkastelen,
waarvan de poorten wijd openstaan.
Daar klinkt de lokroep van brood en van spelen.
En zie, de velen, zij komen eraan.

Ga niet de haastige de weg van die velen,
dans niet de dans rond het gouden kalf.
Zoek niet de poort van de toverkastelen.
Wie het daar zoeken, leven maar half.

Maar ga op zoek naar de rustige wegen,
de stille paden door berg en dal.
Daar zul je horen de woorden ten leven:
“Nauw is de poort en de weg is smal”.

Kom, laat ons gaan waar de weg ons zal leiden
en door de nauwe poort binnengaan.
Daar zijn de dromen te vinden die blijven.
Daar zijn de dingen die niet vergaan.

T. Frans Crophout – M. Wim ter Burg
 

 

Waar is je broeder?

De Bijbel toont ons, zoals Ria al aantoonde, dat Jahweh een God is die niet kiest voor het recht van de sterkste. Diegene die offert aan de goden van de macht, van aanzien, die zijn offer wordt niet aanvaard. Integendeel: God vraagt in het eerste verhaal over jaloezie en vijandschap tussen broeders: waar is je broeder ? Hij stelt de sterke broer verantwoordelijk voor de zwakkere.

Als we kijken naar vandaag dan zien we dat in onze maatschappij zelfontplooiing centraal staat. En dat is een goed iets: dat je mag zoeken en vinden en leven naar de waarden en talenten die je in jezelf ontdekt. Maar als dit de enige referentie wordt, dan loopt er behoorlijk wat mis in de maatschappij. We missen dan het aspect van solidariteit, van de waarde van de gemeenschap, van het zorg dragen voor wie zwak staat. Van respect en begrip en tolerantie voor wie anders is. Jammer genoeg zien we daarvan een hele reeks voorbeelden van de dag van vandaag.

Maar we zien ook andere dingen: vooral bij een crisis wordt het zichtbaar: denk maar aan de overstromingen in de Vesder streek een paar jaar geleden: het deed er dan niet toe wie of wat je was: mensen waren in nood en een even diverse mensengroep kwam helpen. moslims, katholieken, vrijzinnigen, oud, jong, ze werkten samen. Soms maandenlang.

We zagen het onlangs terug gebeuren bij de branden in de hoge Venen.
Over de landsgrenzen heen kwam er hulp: Belgische hulpdiensten kregen hulp en steun van collega’s uit Nederland, Duitsland, Tjechië en Zweden. Waalse korpsen werden bijgestaan door Limburgse. Boeren van heinde en ver kwamen met tankwagens vol water en burgers boden zich spontaan aan om de branden te helpen bestrijden.
Kerkelijke gemeenschappen aan de rand van het natuurgebied , stelden hun deuren open voor de opvang van de mensen die geëvacueerd werden (daar hoorden we niets over in het nieuws).

In het dagelijkse leven is het soms veel moeilijker om die waarden van barmhartigheid, van respect en begrip en tolerantie te beleven. Opvoeding kan daar zeker een belangrijk steentje toe bijdragen. Op de sites van verschillende scholengemeenschappen, zowel in het vrij als in het gemeenschapsonderwijs, ontdek je wat zij belangrijk vinden om door te geven in verband met actief pluralisme en hoe ze dat willen doen: bijvoorbeeld 1) door in te zetten op verbondenheid, 2) door als groep te zoeken naar gemeenschappelijke waarden en die te concretiseren, 3) de dieper liggende ideeën duidelijk maken door dialoog met elkaar, 4) niet willen overtuigen, maar alternatieven bieden, 5) veruitwendiging van identiteit toestaan( met respect voor de wettelijke bepalingen), 6) inzetten op democratisch burgerschap.

Er gebeurt ook veel in kleine, plaatselijke initiatieven die proberen mensen van verschillende strekkingen samen te krijgen.
Een van de plaatselijk initiatieven is de Interlevensbeschouwelijk Werkgroep Gent, dat actief wil inspelen op verdraagzaamheid, elkaar begrijpen en samenwerken. Het is een vrije ruimte en oefen-plaats voor interreligieuze en interlevensbeschouwelijke ontmoeting, voor persoonlijke, spirituele en maatschappelijke bewustwording en verrijking. Een werkgroep met aan de basis van mensen uit verschillende geloofs- en levensovertuigingen, in een multiculturele stad.
Een werkgroep die verandering wil brengen in het leefklimaat.
Een werkgroep die vanuit de spirituele kracht van de eigen levensovertuiging het respectvol samenleven wil bevorderen.

In Bosnië hoorden we een koor dat Serviërs en Bosniërs samenbracht om te zingen en elkaar zo te leren kennen en de vooroordelen van beide kanten te doen verminderen of weg te werken. Hetzelfde idee was er bij kampen voor jongeren die een aantal dagen met elkaar optrokken. Dialoog, elkaar leren kennen, elkaar leren zien als mens en niet als een vijand, zijn middelen om het samenleven te bevorderen.

In gesprekken met onze buitenlandse schoonkinderen probeer ik te vertellen wat ik belangrijk vind, en te luisteren naar wat zij belangrijk vinden, zonder hen er stiekem van te willen overtuigen dat mijn idee toch het beste idee is. En trachten zonder vooroordeel te luisteren naar wat zij belangrijk vinden, of hoe zij naar de dingen kijken. En dat is niet zo eenvoudig. De praktijk is een oefenschool voor mijn theoretische beschouwingen en overtuigingen.

Dat samenleven niet met een of andere magische kracht te realiseren valt als je gelooft in de waarde van mensen (gelovige achtergrond of niet), maar dat het vanuit de liefde voor je medemens moet komen, zingen we in het volgende lied.

 

Lied : Niet als een magische kracht

Niet als een magische kracht,
niet op de wijze der goden,
baant onze God zich zijn weg,
niet als een ark van triomf.

Maar als een voetspoor vooruit,
altijd op weg naar bedreigden,
zwervend om vrede en recht,
tegen de loop van het lot.

Maar als de Heer van hierna,
niet als de Man van hierboven,
wil onze God zijn geëerd,
niet als een hoofdstuk apart.

Maar als een mens onder ons,
speurend naar hoop voor de minsten;
iemand die doet wat hij zegt,
liefde is hij met-ter-daad.

T. Jan van Opbergen M. Bernard Huijbers

 

Tafeldienst  

 
Honger en dorst, nood aan samenzijn: het zijn behoeftes van alle mensen. Het is mooi om elke week samen te komen rond de tafel van herinnering aan Jezus van Nazareth. Samen met een grote verscheidenheid aan mensen, deze gemeenschap, de mensen die volgen via de streaming, de mensen die ons voorgingen en die we herdenken, willen we dankbaarheid tonen door de kaarsjes aan te steken.
We denken ook aan de zovele mensen die het moeilijk hebben, die eenzaam zijn, en aan hen die waar ook ter wereld anderen benaderen met respect en liefde.
We herhalen hier de gebaren die ons herinneren aan waar het op aankomt als we willen samenleven: breken en delen van wat we hebben, van wie we zijn. Dan kan er licht komen in deze wereld.

Lied : Groter dan ons hart 

Omdat Gij het zijt, groter dan ons hart,
en het licht werd geboren,
en het was goed, het werd avond en morgen
tot op vandaag.
Gij die geroepen hebt ‘o mens’
en wij werden geboren,
Gij die mijn leven zo geleid hebt tot hiertoe
dat ik nog leef.

Omdat Gij het zijt, groter dan ons hart,
die mij hebt gezien, eer ik werd geboren.

Gij die de liefde zijt, diep als de zee,
flitsend als weerlicht, sterker dan de dood,
laat niet verloren gaan één mensenkind.
Gij die geen naam vergeet, geen mens veracht,
laat niet de dood die alles scheidt en leeg maakt,
laat niet de tweede dood over ons komen.

Omdat Gij het zijt, groter dan ons hart,
die mij hebt gezien, eer ik werd geboren.

Voor allen die gekruisigd worden,
wees niet niemand,
wees hun toekomst ongezien,
voor mensen die van U verlaten zijn,
voor allen die hun lot niet kunnen dragen,
voor hen die weerloos zijn
in de handen van de mensen.
Voor uw naamgenoten in ons midden:
vluchtelingen, vreemden, wees niet niemand.
Voor hen die kracht uitstralen,
liefde geven, recht doen,
dat zij staande blijven in ons midden.

Omdat Gij het zijt, groter dan ons hart,
die mij hebt gezien, eer ik werd geboren.

Gij die, tegen alle schijnbaar noodlot in,
ons vasthoudt,
Gij die vreugde schept in mensen,
Gij die het woord tot ons gesproken hebt
dat onze ziel vervult;
laat ons niet leeg en verloren en zonder uitzicht,
doe ons opengaan voor het visioen van vrede
dat sinds mensenheugenis ons roept.
Verhaast de dag van uw gerechtigheid,
zie het niet langer aan
dat her en der in deze wereld
mensen gemarteld worden, kinderen gedood,
dat wij de aarde schenden
en elkaar het licht ontroven.
Zoals een hert reikhalst naar levend water,
doe ons zo verlangen naar de dag
dat wij, nu nog verdeelde mensen,
in uw stad verzameld zijn,
in u verenigd en voltooid, in u vereeuwigd.
Gedenk uw mensen, dat zij niet vergeefs geboren zijn.

T. Huub Oosterhuis M. Antoine Oomen.

 
Op de laatste dag van zijn leven vierde Jezus het Pesach-feest, het feest van bevrijding uit het land van benauwdheid. Jezus nam het brood, dankte JHWH , brak het en verdeelde het onder zijn vrienden met de woorden: „Neem en eet. Dit ben ik. Dit is mijn lichaam. Dit is mijn leven, gebroken en gedeeld voor allen.
Toen nam hij de beker met wijn, sprak het dankgebed uit en gaf de beker rond. Dit is mijn bloed, dit is mijn leven, gegeven voor jullie. Drink uit deze beker. Blijf dit doen om mij te gedenken.

 

Onze Vader

Vredeswens 
Het licht in de wereld komt vaak van medemensen, soms uit onverwachte hoek. Laten we elkaars inspiratie delen en elkaar de vrede toewensen. Vrede en alle goeds.

Communie

Slotgebed

Eens zullen de deuren toch wel open gaan
en uit alle hoeken van behoud,
uit alle gesloten systemen,
zullen mensen te voorschijn treden
om elkaar voorgoed te kennen en te dienen.
Ze zullen hun eigen registers en doopboeken vergeten,
niet omzien naar hun heilige vaten en maten,
maar elkaars inspiratie delen.
Van angst en moeten bevrijd,
uit sleur en conventie opgestaan,
zullen ze elkaar opzoeken
en luisteren naar elkaars verhalen
van geloof, hoop en liefde.
Ieder zal het beste van haar traditie
in de nieuwe kring inbrengen
en zonder geheimtaal
zullen ze elkaar wijzer maken
over wat er vandaag moet gebeuren
om ook morgen nog te leven.
Hun groeiende gemeenschap
zal kerk, moskee noch tempel heten,
maar naamloos ‘Mensenhuis’,
met eindelijk een plek,
een huis en haard voor iedereen.
Ze zullen er ongewapend zijn
en zich met geweld verdedigen
zal zijn als ongeloof.
God zelf, de Ene, zal erbij zijn
en wonen gelijkvloers
als God met ons.
Wij houden open huis
en openbare hemel.

(Yechezel Landau, directeur Open House-project, Israël)

 

Slotlied

De Geest van God waait als een wind
op vleugels van de vrede,
als adem die ons leven doet,
deelt ons een onrust mede
die som als storm durft op te staan
geweld en kwaad durft tegengaan,
een koele bries die zuivert.

De Geest van God is als een vuur,
als vlammen felbewogen,
verterend wat aan onrecht leeft,
een gloed vol mededogen.
Een vonk van hoop in onze nacht, een wenkend licht dat op ons wacht,
een warmt ’ in hart en ogen.

In stilte werkt de Geest van God, stuwt voort met zachte krachten,
een wijze moeder die ons hoedt,
een bron van goede machten.
Zij geeft ons moed om door te gaan,
doet mensen weer elkaar verstaan, omgeeft ons als een mantel.
Tekst: Marijke Koijck-de Bruijne
Muziek: Gon Voorhoeve